سرخسها گروهی ازگیاهاننهانزاد آوندی هستند. سرخسهای کنونی گروهی تکامل یافته‌ترین گیاهان از این گروههستند. رشد برگ در سرخسها نسبتا کامل و مدوام و ریزوم آنها پایا است. در سرخسها مثلسایر نهانزادان آوندی تولید گیاه برگدار با تشکیل تخم آغاز می‌شود و بنابراین بااسپوروفیت مطابقت دارد (برای اطلاعات بیشتر به ادامه مطلب مراجعه کنید. )


 

 

 


اسم علمی سرخس Nephrolepis exaltata ، از خانواده polypodiaceae می باشد. این جنس دارای ۳۰ گونه مختلف از سرخسها بوده که به سرعت به وسیله استولون توسعه می بیابند. گونه مذکور، بومی نواحی استوایی است و ارتفاع آن به حدود یک تا دومتر می رسد و گسترش بسیا زیادی دارد.سرخس گیاهی همیشه سبز است و هم به صورت گلدانی، هم به صورت آویزی استفاده می شود.

مراقبت: این گیاه به نور متوسط، حرارت معمولی، آبیاری متوسط تا زیاد، رطوبت هوای ۷۰-۹۰ درصد و خاک قلیایی احتیاج دارد.

کود: کود مورد نیاز این گیاه را می توان به میزان ۱ گرم در لیتر، هر هفته یکبار، از فرودین تا شهوریور، مصرف کرد.

خاک: خاک جنگلی و یا خاکبرگ، برای رشد سرخس مطلوب ومناسب است.

ازدیاد: سرخس را می توان به دو رورش تکثیر کرد. زمانی که گیاه ساقه های رونده ریشه زا تولید می کند در صورت تماس انتهای ساقه ها با خاک گیاهان کوچک بوجود می آیند که پس از ریشه دار شدن، با جدا کردن و پرورش آنها می توان گیاهان جدیدی تولید کرده این روش زمانی که گیاه در طول بهار و تابستان فعالی است عملی خواهد بود برای این روش گلدانهایی با قطر دهانه ۹ سانتیمتر، حاوی کمپوست بذر و قلمه یا کمپوست گلدانی مناسب خواهد بود. خاک را به اندازه کافی مرطوب کنید و دمای محیط را ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتیگراد نگاهدارید. روش دیگر تکثیر سرخس، استفاده از هاگهای بوحود آمده در سطح زیرین برگها است. هاگها را روی یک صفحه کاغذ سفید جمع آوری کنید و در سینی بذر حاوی کمپوست بذر و قلمه، به شکل پراکنده روی سطح خاک بکارید. گلدان یا سینی بذر را با کیسه پلاستیکی شفاف بپوشانید و در دمای ۲۱ درجه سانتیگراد نگاهدارید. زمانی که سرخسها جوان تقریبا ۵/۲ سانتیمتر شدند، آنهار ا بیرون آورده و هر یک را در گلدانی با قطر دهانه ۶ سانتیمتر حاوی کمپوست گلدانی بکارید و زمانی که بزرگتر شدند. گلدانها را نیز بزرگتر کنید. گیاه را همیشه دور از تابش مستقیم خورشید بگذارید. بهتر است آبیاری از زیر انجام گیرد یعنی گلدان را در بشقابی قرا داده و آب را داخل بشقاب پر کنید. ضمنا گاهی گیاه را با یک سمپاش کوچک خیس نمایید.

ریشه سرخسها

 

ریشهسرخسهاهمیشه نابجا و نازک بوده، قطر آن از 2 تا 3 میلیمتر تجاوز نمی‌کند. ریشه‌های نابجا علاوه بر سطح ریزوم روی دمبرگ سرخسها نیز می‌روید. در برش عرضیاستوانه آوندی ریشه در سرخسها ، دو دسته |آوند آبکشی متناوب با دو دستهآوندچوبی به شکل مثلث که در پایه به یکدیگر متصل هستند و در بین آن دو فضایی برایپارانشیم مغزی وجود ندارد دیده می‌شود. بعد از آوندها لایه دایره محیطیه که سلولهایآن متناوب با سلولهای آندودرمی هستند و سپس پارانشیم پوستی ریشه قرار دارد. پارانشیم پوستی را از خارج لایه کرک زا در نقاط مختلف آن کرکهای عریض و طویل کشنده (به جای اپیدرم) دیده می‌شود محصور می‌سازد.

 

 

ساقه سرخسها

سرخسهاریزومدارند و ریزوم در سال یک ساقه هواییتولید می‌کند که حامل برگهای بزرگی است. ساقه سرخسها ، به استثنای بعضی گونه‌هاینادر مناطق حاره ، همیشه زیرزمینی و به صورت ریزوم است. ریزومسرخس تریکومانس آلاتومکه سرخسی کوچک است، دارایساقه نازک با ساختاری ساده و یک استوانه مرکزی است. در برش عرضی ریزوم این سرخسبخشهای زیر دیده می‌شود. طبقه اپیدرم ، منطقه فیبر پوستی ، پارانشیم پوستی ، لایهآندودرم ، دایره محیطیه ، آوندهای غربالی ، وجود یک ردیف سلول پارانشیمی در زیرحلقه بافت آبکش ، دسته‌های چوبی مرکب از تراکئیدهای دارای تزئینات مارپیچی نردبانیکه کم و بیش همراه با عناصر پارانشیم چوبی‌اند.

 

 

برگ سرخسها

برگ سرخسفروندنامیده می‌شود. برگها نسبت به ساقه بزرگند و اثر برگی آنها که اهمیت زیاد دارد، درمحل تشکیل در استوانه مرکزی ساقه یا حتی در قطعات آن چاله‌ای ایجاد می‌کند. برگسرخسها دارای 2 ویژگی هستند. حالت پیچیده برگ قبل از باز شدن. برگ جوان به صورتدسته عصا پیچیده است و رشد نامحدود آن.

برگها در سرخسها مستقیما از ریزومجدا شده و رشد و توسعه آنها معمولا چندین سال طول می‌کشد. رشد برگ بوسیله مریستمیکه در نوک و راس آن قرار دارد صورت گرفته و دمبرگ یا پایه آن نیز تقریبا همانساختار تشریحی ریزوم را با اختلاف عدم قرینه محوری و داشتن قرنیه طرفی دارد. درساختار کلی برگ ، پارانشیم نرده‌ای همراه با پارانشیم حفره‌ای تشکیل مزوفیل وجوددارد. سلولهای اپیدرمی و سلولهای روزنه‌ای کلروفیل دارند
.

 

 

چرخه زندگی و تولید مثل در سرخسها

در گیاهان آوندی تناوب نسلها به صورتگامتوفیتواسپوروفیتدیدهمی‌شود. گیاهی که معمولا سرخس نامیده می‌شود در واقع اسپوروفیت است که بزرگ برگدارو سبز است و امکان دارد که در تمام سال باقی بماند. در فصلهای معینی از سال سلولهایسطح زیرین برگ سرخس هاگدانهای عدسی شکل پایه‌داری تولید می‌کنند. معمولا در یک نقطهبرگ چند هاگدان باهم پدید می‌آیند. این دسته هاگدانهاسورنامیده می‌شود. در بسیاری از موارد سورها دوردیف منظم در دو ردیفرگبرگاصلی برگ تشکیل می‌دهند.

در هاگدان محتوی سلولهای مادر هاگ است که پس ازتقسیم میوز هاگهای هاپلوئید دارای پوشش محافظ تولید می‌کنند.سرانجام هاگدانها خشکشده و شکفته می‌شوند و هاگها بیرون می‌ریزند. بعدا این هاگها می‌رویند وگامتوفیتهای هاپلوئید را بوجود می‌آورند. اندامهای جنسیآنتریدیوآرکگوندر سطح زیرین گامتوفیت ایجادمی‌شوند. آنتریدی تولید گامت نر و آرکگون تولید گامت ماده را می‌کند که از لقاحآنها تخم ایجاد شده و از رشد تخم گیاه اسپوروفیت حاصل می‌شود. و به این ترتیب اینچرخه ادامه می‌یابد.

چند گونه از سرخسهای ایران

پرسیاوشان معمولی

این سرخس در نقاط مرطوب ، در کنار جویبارها و در حلقهچاههای آب شمال ایران می‌روید. برگ دارای دمبرگ دراز بی‌کرک و براق با پهنکی ازتقسیمات کوچک است.

پرسیاوشان پا سیاه

قسمت انتهایی برگ این سرخس تقسیمات باریک و فراوانداشته و دمبرگ آن براق سیاه است.

سرخس مار زبان

دارای دو نوع برگ عقیم و بارور است. برگ عقیم فاقدهاگدان، بیضی شکل دارای کناره‌های کامل وبرگ باور ، بسیار باریک ، لوله‌ای شکل و حامل دو ردیف اسپورانژ است.

سرخس بسپایک

حلقه مکانیکی اسپورانز در این سرخس ناقص بوده، رگبرگهای فرعیبرگها که مرکز به لبه یا کناره آن نمی‌رسند. این گیاه در تمام سال سبز و دارایبرگهای پایا یا چند ساله است.

زنگی دارو

ساقه زیرزمینی این سرخس پوشیده از بقایای پوسیده برگهای قبلیاست. حلقه مکانیکی اسپورانژ در این سرخس ناقص است.

سرخس بلوطی

این گیاه بدون گل جذاب دارای ساقه‌ای خزنده است که درست در زیرسطح زمین به صورت افقی رشد می‌کند از این ساقه برگ ساقه‌های سبز رنگی به صورت عمودیرشد می‌کنند که به آهستگی برافراشته می‌شوند. سرخس بلوطی توسط بوجود آوردن هاگهایریز در زیر برگ ساقه‌هایش تولید مثل می‌کند. هاگها در دسته‌هایی تولید می‌شوند کهبرای دیدن به اندازه کافی بزرگ هستند.